Als het boeddhisme zwijgt tijdens een oorlog

De Boeddha stopte ooit een wateroorlog tussen familieleden door hen een simpele vraag te stellen: wat is er waardevoller: water of een mensenleven?

Nu de gevechten zich langs de Thaise-Cambodjaanse grens verspreiden, voelt diezelfde vraag – nu over land versus mensenlevens – ongemakkelijk onbeantwoord.

Thailand noemt zichzelf een boeddhistische natie en is er trots op het Theravada-boeddhisme te volgen, dat de oorspronkelijke leer van de Boeddha inhoudt. Geweldloosheid vormt de kern van het geloof. Maar wanneer men op de oorlogstrommels begint te slaan, zwijgt de Dharma.

Bijna een miljoen mensen zijn ontheemd sinds de gevechten in juli oplaaiden. Het zijn gewone dorpelingen aan beide kanten van de grens. Velen zijn familieleden en vrienden. Meer dan 50 soldaten hebben het leven gelaten, bijna allemaal afkomstig uit arme of arbeidersgezinnen aan beide kanten van de grens.

Op Eerste Kerstdag riep paus Leo XIV in zijn eerste kerstboodschap op tot herstel van de oude vriendschap tussen Cambodja en Thailand. De paus drong er bij alle partijen op aan om de veiligheid van burgers voorop te stellen en riep op tot een staakt-het-vuren en een terugkeer naar de dialoog.

Gedurende zes maanden vechten is de Thaise geestelijkheid echter volkomen stil gebleven, alsof er niets aan de hand was. Betekent stilte wellicht toestemming?

Ondertussen heeft de dagelijkse samenleving – die gewoonlijk snel het boeddhisme claimt als de zachtaardige kerneigenschap van het Thaise zijn – zich koortsachtig verzameld achter de oorlogskreet om ‘de vijand te elimineren’. Sociale media worden overspoeld met xenofobe beledigingen, haatdragende taal en de roep om vernietiging.

De dood van arme soldaten dient als brandstof voor wraakzucht. Zij overstemt de ellende van degenen die ontheemd zijn door de gevechten, die niets meer willen dan een kans om terug te keren naar het normale leven.

De oorlogskreet is zo hevig geworden dat maar weinigen het oneens zijn. Degenen die dat wel doen, worden als on-Thais bestempeld, onpatriottisch en ondankbaar jegens hun voorouders, en krijgen te horen dat ze het land moeten verlaten.

Waarom doen Thais, die zichzelf boeddhisten noemen, alsof bloed lusten? Waarom steunen ze moord? Als het niet het boeddhisme is, wat is dan werkelijk hun geloof? Hoe moeten de oorlogen op boeddhistische wijze worden opgelost?

Ultranationalisme

Het diepere probleem ligt ergens anders. Het is ultranationalisme – zorgvuldig gecultiveerd en diep geïnternaliseerd – dat zowel geloof als geweten heeft uitgehold.

Decennia lang rustte de Thaise natiestaat op drie pijlers: natie, religie en monarchie. Ze worden geleerd als een waarheid die verdedigd moet worden. Het onderwijssysteem, de staat en de media heiligen de indoctrinatie. In de loop van de tijd is het uitgegroeid tot een heilig geloof dat niet uitgedaagd kan worden.

Het leger is de belangrijkste begunstigde geweest. Elke machtsgreep wordt aangemerkt als een patriottische plicht, een noodzakelijke daad om ‘de natie te redden’ van corrupte politici. Het uniform dient als een moreel pantser. Geweld wordt herschikt als een noodzaak om de natie te beschermen.

Het leger heeft zichzelf verder versterkt door zichzelf te positioneren als de beschermer van de monarchie. Kritiek wordt als godslastering bestempeld en streng bestraft.

Religie betekent in dit kader alleen boeddhisme. De geestelijkheid, geïnstalleerd als een van de pijlers van het land, wordt gezien als boven kritiek verheven. Maar in plaats van als moreel klankbord te dienen, is de geestelijkheid al lang opgenomen in het staatsapparaat.

Overheidsfinanciering, maandelijkse toelagen en kerkelijke rangen als waren het koninklijke rangen, hebben monniken tot een deel van het staatsmechanisme gemaakt. Afhankelijkheid leidt tot gehoorzaamheid. Alle vormen van staatsonderdrukking en geweld stuiten dan op stilte vanuit de geestelijkheid.

In een autoritaire administratieve structuur riskeren monniken die onafhankelijke opvattingen uiten sancties of uitzetting. Stilte wordt een manier van overleven.

Politieke instrumenten

De oorlog is ook politiek handig gebleken.

In Thailand is de oorlog op het juiste moment gekomen. Het vertrouwen van het publiek in het leger en de daarmee verwante politieke orde, is ernstig geschaad door jarenlange staatsgrepen, corruptieschandalen en vastgelopen democratische hervormingen. Een grensoorlog verschuift de aandacht naar buiten. Men schaart zich achter de vlag. Het bestempelt afwijkende meningen als ontrouw. Oproepen tot vrede worden afgedaan als zwakte, kortzichtigheid of zelfs verraad.

In Cambodja heeft het conflict een soortgelijk doel. Onder een despotisch regime biedt nationalisme een gemakkelijke afleiding van binnenlandse ontevredenheid, economische tegenspoed en diepgewortelde corruptie. Het is makkelijker te mobiliseren jegens externe vijanden dan tegen interne mislukkingen. Oorlog wordt opnieuw een instrument van politieke consolidatie.

In beide landen vereist ultranationalisme eenheid, straft het twijfel en verandert het kritiek in verraad. En in beide wordt religie erbij betrokken om het verhaal te heiligen, hetzij door actieve mobilisatie of strategische stilte.

De prijs wordt echter niet betaald door de mensen in hun oorlogskamers met airconditioning.

Het wordt betaald door de ontheemde dorpelingen die in geïmproviseerde schuilplaatsen wonen, onzeker of ze ooit naar huis zullen terugkeren. Het wordt betaald door jonge dienstplichtigen uit arme gezinnen op het platteland – die vaak hetzelfde dialect spreken en dezelfde afkomst delen – gestuurd om te sterven aan weerszijden van een kunstmatige kloof.

Zoals de boeddhistische activist Vichak Panich heeft opgemerkt, heeft de geestelijkheid herhaaldelijk manieren gevonden om het doden, openlijk of stil, te rechtvaardigen wanneer de natie erom vraagt. Communisten, democratieactivisten, separatisten, vluchtelingen. Nieuwe vijanden worden genoemd, maar de morele verdraaiingen blijven herkenbaar.

Wanneer een nationale ideologie de spirituele waarden opslokt, wordt compassie aan de kant gezet. Het ego, waarvan boeddhisten leren zich los te maken, wordt herboren als ultranationalisme. Geweld wordt daarmee geen mislukking, maar een plicht.

Boeddhisme leert tolerantie. Het leert terughoudendheid en verwerpt uitbuiting. Het leert dat overwinning arrogantie veroorzaakt, terwijl de verslagenen pijn lijden. Maar nu wordt intolerantie toegejuicht, moord goedgepraat en afwijkende meningen worden gestraft in naam van hogere doelen.

Boeddhistische conflictoplossing

De Boeddha bood een andere weg.

Toen zijn eigen familieleden zich voorbereidden om oorlog te voeren over water uit de Rohini-rivier, koos hij geen partij. Hij veranderde de vraag. Wat is er waardevoller, vroeg hij: water of mensenleven?

Beschaamd door deze logica legden de legers hun wapens neer.

Dit moment is uitgehouwen in religieuze kunst: het Pang Ham Yat-beeld van de Boeddha die met opgeheven hand staat en voorkomt dat zijn familieleden elkaar doden. Het herinnert ons eraan dat de rol van het geloof niet is om vanaf de zijlijn toe te juichen, maar om in de vuurlinie te stappen.

Nu blijft die linie leeg.

Misschien waarderen heersers tegenwoordig het menselijk leven niet langer. De zonen van andere mensen worden gestuurd om onschatbaar bloed te vergieten over stukken land waar maar weinigen om gaven – geschillen die al lang bekend waren en beheerd werden door middel van dialoog – totdat ze werden herschikt als een leven-of-dood-test van soevereiniteit. Ondertussen kiezen degenen die hadden kunnen spreken voor stilte.

De Boeddha bood ook een andere manier om geschillen te beëindigen die te rommelig waren geworden.

Bekend als “bedekkend met gras”, was het bedoeld voor geschillen die zo vergiftigd waren dat de schuld niet langer netjes kon worden opgelost zonder de schade te verlengen. Verkeerd doen kan nog steeds bestaan. De waarheid kan onopgelost blijven. Justitie is misschien onvolledig. Maar geweld moest stoppen, omdat het voortzetten van het conflict alleen maar meer leed zou veroorzaken.

Het doel is niet om te winnen, maar om de moord te beëindigen, om levens te redden.

Op deze manier gezien is een staakt-het-vuren diep boeddhistisch. Het is een beslissing om te stoppen met het rechtvaardigen van zaken en te voorkomen dat woede en haat onomkeerbare schade veroorzaken.

De geschiedenis zal deze oorlog niet herinneren voor het gewonnen of verloren gebied. Het zal onthouden wie er politiek gezien van heeft geprofiteerd en wie de menselijke kosten heeft betaald.

En één vraag zal niet verdwijnen: als mededogen verdwijnt op het moment dat ego en macht zich bedreigd voelen, wat blijft er dan over van het geloof dat beweert erboven te staan?

Uiteindelijk gaat deze oorlog minder over grenzen dan over geloof – een oorlog die ver van mededogen en terughoudendheid is afgedreven en bloed noodzakelijk iets heeft doen lijken. Dat is een geloof dat het waard is om in twijfel te trekken.

***

Sanitsuda Ekachai is een voormalig redacteur van redactionele pagina’s. Ze schrijft over mensenrechten, gender en het Thaise boeddhisme.

Bron: opiniestuk uit de Bangkok Post van 27 december 2025: Bangkok Post – When Buddhism falls silent during war

Met veel dank aan Rob V. voor de diverse verbeteringen.

Over deze blogger

Tino Kuis

Geboren in 1944 in Delfzijl als zoon van een eenvoudige winkelier. Gestudeerd in Groningen en Curaçao. Drie jaar als arts gewerkt in Tanzania, daarna als huisarts in Vlaardingen. Een paar jaar vóór mijn pensioen getrouwd met een Thaise dame, we kregen een zoon die drie talen goed spreekt.
Bijna 20 jaar in Thailand gewoond, eerst in Chiang Kham (provincie Phayao) daarna in Chiang Mai waar ik graag allerhande Thai lastigviel met allerlei vragen. Volgde het Thaise buitenschoolse onderwijs waarna een diploma lagere school en drie jaar middelbare school. Deed veel vrijwilligerswerk. Geïnteresseerd in de Thaise taal, geschiedenis en cultuur. Woon nu alweer 5 jaar in Nederland samen met mijn zoon en vaak met zijn Thaise vriendin.

Lees hier de laatste artikelen

Oudere postings van deze blogger

• Achtergrond25 maart 2026De Thaise dorpseconomie in vroegere tijden
• Achtergrond24 maart 2026Het eerste bezoek van een Siamese delegatie aan Europa
• Taal23 maart 2026Thaise spreekwoorden lijken erg op Nederlandse spreekwoorden
• Literatuur22 maart 2026‘Achter het schilderij’: een roman over liefde, plicht, trouw en vergankelijkheid