Als je weleens een dorpsfeest in Nong Khai of Ubon hebt meegemaakt, ken je het geluid. Een khaen die maar doorgaat, een zangeres die het publiek plaagt, mensen die tot vier uur ’s nachts blijven zitten. In de jaren zestig was dat in Isaan het enige massamedium dat er echt toe deed.
Veel mensen lazen niet of nauwelijks. Wie iets wilde vertellen aan de dorpen, moest dat doen via de molam. Dat wisten de Amerikanen, de Thaise regering en de communisten allemaal. Ze probeerden alle drie dezelfde zangers in te huren. En een van die drie deed het opvallend slecht.
Niet de CIA, maar de voorlichtingsdienst
Het verhaal gaat vaak rond als een spionagegeschiedenis, en dat is het niet. De organisatie die molam-zangers benaderde heette USIS, de United States Information Service. Dat was de buitenlandpost van de Amerikaanse voorlichtingsdienst, met kantoren in Bangkok, Chiang Mai en Songkhla. Openlijk, met een adres en een telefoonnummer.
De CIA komt wel voor in het verhaal, maar een stap eerder. In het archief van de dienst ligt een topgeheim stuk uit 1954, plannummer PSB D-23, waarin Thailand wordt beschreven als de beste basis voor een tegenoffensief tegen het communisme in Zuidoost-Azië. Nadruk op de noordoostelijke provincies langs de Laotiaanse grens. De uitvoering lag bij USIS. Wie schrijft dat de CIA meezong in Isaan, heeft de sfeer te pakken, maar de naam verkeerd.
Wat USIS in Isaan deed
Films, posters, tentoonstellingen, radio. Tussen 1951 en 1969 verscheen de posterserie “Communisme of vrijheid?”, gedrukt in Manila en verspreid door heel Thailand. De beelden zijn steeds hetzelfde opgebouwd: links een gezin dat uit elkaar wordt gerukt, rechts een gezin aan tafel. Links een kind dat wordt geïndoctrineerd, rechts een kind in een gewone klas. Een deel van die collectie ligt nu in de Library of Congress.
Daarnaast reden er Mobile Information Teams door de dorpen. Zo’n ploeg kwam langs met een filmprojector, gratis medicijnen en uitleg over het communistische gevaar. Voor veel dorpelingen was dat het eerste directe contact met iets wat naar de centrale staat rook. Je kunt je er iets bij voorstellen: een doek tussen twee palen, een generator die staat te brommen, kinderen vooraan.
En toen kwam de molam erbij
Terry Miller, de Amerikaanse muziekwetenschapper die het standaardwerk over deze muziek schreef, is er kort over. USIS rekruteerde in Thailand molam-zangers om propaganda in hun optredens te verwerken, en in de Laotiaanse burgeroorlog deden beide partijen hetzelfde. In Thailand mislukte het. In Laos werkte het beter, en de communisten hielden er na hun overwinning in 1975 gewoon een propagandagroep op na.
De Thaise historicus Suraisak Sarachit onderzocht de Thaise kant met stukken uit het nationaal archief. USIS moedigde de Thaise regering aan om molam in te zetten, en dat gebeurde van eind jaren veertig tot in de vroege jaren tachtig, telkens iets anders per regeringsperiode. Er is één naam die terugkomt: molam Suthisomphong Sathan-at, die met Amerikaanse steun anticommunistische gloslam schreef. Over de spelling van die naam lopen Thaise bronnen uiteen, dus controleer hem voordat je hem ergens citeert.
Er zat marktonderzoek achter
Wat mij bij het lezen het meest verbaasde, waren niet de posters, maar de rapporten. USIS liet in Bangkok gewoon publieksonderzoek doen naar Isaan, met vragenlijsten en al:
- Summary Report: Survey of Radio Listeners in Four Towns in Northeast Thailand, 1962
- Northeast Media Survey 1964, uitgebracht in 1965
- Radio Listening in Northeast Thailand, 1968
- USIS Program in Thailand, 1966
Dat is dus een onderzoeksbureau dat in kaart brengt wie in Khon Kaen naar welke zender luistert, zodat de boodschap beter aankomt. Het maakt het woord propaganda ineens minder dreigend en veel herkenbaarder. Het lijkt op wat een reclamebureau doet.
Waarom het niet werkte
Miller wijst op twee dingen. Er werd te weinig rekening gehouden met hoe de zangers werken, en te weinig met wat het publiek wilde horen. Als je weleens een echt molam-optreden hebt gezien, snap je dat meteen. Gloslam is geen liedje van drie minuten, maar uren wisselwerking. De zanger plaagt, het publiek roept terug, er wordt geïmproviseerd op wat er die avond in het dorp speelt. Een ingestudeerde tekst over de zegeningen van de vrije wereld houdt dat geen half uur vol.
Er speelde nog iets. Die zangers woonden zelf in die dorpen. Wie te openlijk voor de staat zingt, krijgt dat de volgende ochtend bij de markt te horen. En de regeringsteksten gingen over natie, godsdienstvrijheid en democratie, terwijl het publiek zich zorgen maakte over schulden, droogte en de rijstprijs. Sarachit komt precies daarop uit: de wereld in de communistische gloslam sloot dichter aan bij het echte leven in Isaan dan die van de regering. De partij die de oorlog verloor, schreef de betere teksten.
De stem aan de andere kant
Hier moet ik een tweede correctie maken op het verhaal zoals het meestal wordt verteld. De tegenstem kwam grotendeels niet van de Laotiaanse oever, maar uit China. De Voice of the People of Thailand was de zender van de Communistische Partij van Thailand, opgericht in maart 1962 in Yunnan. Vanuit Kunming zond die uit tot 1979. Dat is ruim duizend kilometer van de Mekong.
De Pathet Lao had wel een eigen radio. Vanaf 1960 zond die met Noord-Vietnamese technische hulp vier uur per dag uit in het Lao en het Hmong, gericht op de eigen bevolking. Dat mensen in Nakhon Phanom of Mukdahan dat konden opvangen, ligt voor de hand; het is tenslotte dezelfde taal en dezelfde muziek. Maar een bron die vaststelt dat die uitzendingen doelbewust op Thailand waren gericht, heb ik niet gevonden. Wat wel vaststaat, is dat aan beide kanten van de rivier om dezelfde zangkunst werd gevochten. In de bronnenlijst van Sarachit staat zelfs een tijdschriftartikel uit 1980 over de molam-groep van het communistische Volksbevrijdingsleger van Thailand. Meer dan die titel weet ik er niet van.
Wat er van over is
Molam is er nooit slechter van geworden. Dezelfde traditie leverde later gloslam over corruptie, over parlementsleden die niets wisten, over opkomen bij verkiezingen. Zangers hebben altijd voor meerdere opdrachtgevers gewerkt en ondertussen gezegd wat ze zelf vonden. Het genre is niet besmet geraakt; het is gewoon door iedereen geclaimd en heeft iedereen overleefd. Overigens bracht een Nederlandse zangeres, Christy Gibson, in 2001 haar eerste molam-album uit, wat met dit hele verhaal niets te maken heeft, maar wel grappig is om te weten.
Langs de Fa Ngum-boulevard in Vientiane hangen luidsprekers aan de bomen. Ze staan sinds 1975 naar het zuiden gericht, over het water, richting Thailand.
Slot
Een supermacht huurde de populairste stem van Isaan in, liet luisteronderzoek doen en verloor het van teksten die dichter bij de rijstprijs stonden. Dat is geen samenzweringsverhaal, maar een misrekening. Wie de dorpen wil bereiken, moet eerst weten waar ze ’s avonds over praten.
Bronnen: The Isaan Record, Library of Congress, วารสารประวัติศาสตร์ ธรรมศาสตร์, Silpa Wattanatham
Over deze blogger
-
Dit artikel is geschreven en gecontroleerd door de redactie. De inhoud is gebaseerd op persoonlijke ervaringen, meningen en eigen onderzoek van de auteur. Waar relevant, is er gebruikgemaakt van AI als hulpmiddel bij het schrijven en structureren van teksten. Wij genereren soms ook foto's met AI. Hoewel er zorgvuldig wordt omgegaan met de inhoud, kan niet worden gegarandeerd dat alle informatie volledig, actueel of foutloos is.
De lezer is zelf verantwoordelijk voor het gebruik van de informatie op deze website. De auteur aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade of gevolgen die voortvloeien uit het gebruik van de geboden informatie.
Lees hier de laatste artikelen
Belasting Thailand18 juli 2026Het Thaise belastingkantoor stuurt je weg zonder belastingnummer (TIN) En dan?
Vliegtickets18 juli 2026Waarom dezelfde Thailandvlucht straks voor iedere reiziger een andere prijs kan hebben
Geschiedenis18 juli 2026Amerika huurde de zangers van Isaan in maar kreeg de zaal niet stil
Geld en financiën18 juli 2026Zo verdeel jij je boodschappen slim over Big C, Tops, Villa en Makro