Wie door de tempelruïnes van Ayutthaya loopt, denkt aan boeddhabeelden en koningen, niet aan kooplieden uit Schiedam. Toch ligt hier een van de meest verrassende verhalen over Nederland in Azië. Lang voor de pensioenvisa en de condominiums woonden er al Hollanders aan de Chao Phraya.
De manier waarop zij hier leefden, handelden en soms ruzieden met het hof, zegt meer dan je denkt. Het is een verhaal van aanpassen, van macht en geld, en van levens die zich vermengden. En het draagt lessen in zich die ook nu nog gelden voor iedere Nederlander die zijn hart aan dit land verliest.
Een band die ouder is dan je denkt
De relatie tussen Nederland en Thailand begon in 1604. In dat jaar zochten mannen van de Verenigde Oost-Indische Compagnie contact met Siam, op zoek naar een doorgang naar China. Die route vonden ze nooit, maar ze stuitten op iets beters: een rijk en open handelsland. In 1608 gaf koning Ekathotsarot toestemming voor een handelspost in Ayutthaya, met Cornelis van Nijenrode als eerste opperhoofd.
Niet veel later reisde een Siamese delegatie naar Den Haag, waar stadhouder Maurits hen ontving. Dat was opmerkelijk. Een Aziatisch gezantschap aan het Hollandse hof, in een tijd dat de Republiek zelf nog maar net bestond. De band tussen beide landen is dus ruim vier eeuwen oud, ouder dan vrijwel elke andere relatie die Nederland met een Aziatisch land heeft.
De koning hield de touwtjes in handen
Hier zit meteen de eerste les. In Indonesië werd de VOC uiteindelijk een koloniale macht. In Siam lukte dat nooit. Ayutthaya was een van de drukste havensteden van Zuidoost-Azië, met eigen wijken voor Portugezen, Japanners, Perzen, Chinezen en Mon. De koning bepaalde zelf met wie hij handelde en onder welke voorwaarden.
De Hollanders hadden dus geen keuze. Ze moesten onderhandelen op voet van gelijkheid, hoe ongemakkelijk dat voor zeventiende-eeuwse kooplieden ook voelde. Ze voerden vooral hertenhuiden en roggenhuiden uit naar Japan, daarnaast verfhout, tin uit het zuiden en ivoor. In ruil brachten ze Japans zilver en koper en Indiase katoen. Klassieke driehoekshandel, en ze konden alleen meedoen op de voorwaarden van het hof. In 1634 kreeg de Compagnie zelfs een stuk grond aan de rivier cadeau van koning Prasat Thong, als dank voor militaire steun. Daar verrezen de Hollandse kantoren, waarvan de fundamenten er nog altijd liggen.
Levens die zich vermengden
Achter de handel zaten mensen. De bekendste is Jeremias van Vliet, geboren in Schiedam en opperhoofd van het kantoor tussen 1633 en 1642. Hij schreef de meest gedetailleerde beschrijving van Siam die we uit die tijd kennen, een rijke bron over geografie, economie, politiek en hofleven.
Van Vliet leefde ook letterlijk in Siam. Hij kreeg drie dochters bij Osoet Pegua, een vrouw van Mon-afkomst die als handelaar en tussenpersoon een eigen machtspositie had opgebouwd. Zij legde verbindingen tussen het hof en de buitenlanders, iets waar vrouwen van lage komaf in Ayutthaya juist sterk in waren. Toen Van Vliet haar in 1642 verliet om gouverneur van Malakka te worden, brak er een conflict uit dat zelfs de handelsbetrekkingen verstoorde. Het beeld van de geïsoleerde expat klopt dus niet voor die tijd. Hollanders en Siamezen vormden gezinnen, leerden elkaars taal en raakten met elkaar verweven, met alle wrijving die daarbij hoort.
Het verdrag dat de macht blootlegde
Toch was niet alles harmonie. In de jaren zestig van de zeventiende eeuw probeerde koning Narai zelf met Chinese bemanningen naar Japan te varen, om de winst op de hertenhuiden niet aan de Hollanders te laten. De VOC pikte dat niet. In 1663 blokkeerde de Compagnie de monding van de Chao Phraya en kaapte ze Siamese jonken.
De koning gaf toe. Het resultaat was het verdrag van 1664, gesloten met VOC-gezant Pieter de Bitter. Dat verdrag gaf de Compagnie ruime handelsvoorrechten en, voor het eerst in Siam, een vorm van eigen rechtsmacht over haar mensen. Nederlanders vielen dus deels buiten de wet van de koning. Dat botste hard met het Siamese idee dat alles en iedereen in het land onder het gezag van de vorst viel. Het geldt als een vroeg voorbeeld van een ongelijk verdrag, afgedwongen met economische druk. Lang voordat westerse mogendheden in de negentiende eeuw zulke verdragen aan China zouden opdringen, gebeurde het hier al in het klein.
Het land dat zich nooit liet koloniseren
En toch werd Siam nooit veroverd. Dat is geen toeval. De koningen speelden de buitenlandse mogendheden tegen elkaar uit. Werden de Hollanders te machtig, dan kwamen de Engelsen in beeld. Kwamen de Fransen te dichtbij, dan werden zij weer aan de kant geschoven.
Dit is de tweede grote les. De Thaise diplomatie van vandaag, vaak omschreven als buigen als bamboe in de wind, heeft hier haar wortels. Niet kiezen voor één partij, ruimte houden, en altijd de eigen soevereiniteit vooropstellen. Het land dat zich nooit liet koloniseren, koesterde die houding al in de zeventiende eeuw. De Hollandse aanwezigheid duurde nog tot ver in de achttiende eeuw, al nam de winst gestaag af. Toen de Birmezen Ayutthaya in 1767 met de grond gelijkmaakten, was het verhaal van de VOC in Siam voorbij.
Wat dit jou vandaag leert
Misschien voel je je als Nederlander in Thailand soms een eenling, ver van huis. Maar je staat in een traditie van ruim vierhonderd jaar. Voor jou kwamen er al kooplieden, schrijvers en avonturiers die hier woonden, trouwden en stierven. En het waren juist de aanpassers die het redden. Van Vliet werd niet groot omdat hij Siam naar Hollands model wilde dwingen, maar omdat hij het land begreep en beschreef. De VOC bloeide zolang ze de spelregels van de koning respecteerde, en kwam in de problemen zodra ze die met geweld wilde herschrijven.
Dat patroon herken je nog steeds. Ga je een keer naar Ayutthaya, neem dan de tijd voor het informatiecentrum Baan Hollanda, even ten zuiden van het oude eiland. Daar liggen de opgegraven fundamenten van het kantoor uit 1634, en sta je letterlijk op Hollandse handelsgrond. Het jaar 2004 markeerde vierhonderd jaar betrekkingen tussen beide landen. Geen dorre verjaardag, maar een herinnering aan hoe lang en hoe verweven de geschiedenis tussen Nederland en Thailand werkelijk is.
Vierhonderd jaar Nederlandse aanwezigheid in Siam leert vooral één ding: wie dit land met respect en geduld benadert, vindt er een plek. Wie zijn eigen wil oplegt, loopt vast. Dat gold voor de VOC, en het geldt nog steeds voor iedere Nederlander die hier opnieuw wil beginnen.
Bronnen: ministerie van Buitenlandse Zaken (netherlandsandyou.nl), Dutch Trading Post Heritage Network, VOC-archieven via Harta Karun, Van Vliet’s Siam, Bangkok Post, International Institute for Asian Studies
Over deze blogger
-
Dit artikel is geschreven en gecontroleerd door de redactie. De inhoud is gebaseerd op persoonlijke ervaringen, meningen en eigen onderzoek van de auteur. Waar relevant, is er gebruikgemaakt van AI als hulpmiddel bij het schrijven en structureren van teksten. Wij genereren soms ook foto's met AI. Hoewel er zorgvuldig wordt omgegaan met de inhoud, kan niet worden gegarandeerd dat alle informatie volledig, actueel of foutloos is.
De lezer is zelf verantwoordelijk voor het gebruik van de informatie op deze website. De auteur aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade of gevolgen die voortvloeien uit het gebruik van de geboden informatie.
Lees hier de laatste artikelen
Achtergrond3 juni 2026Hollanders in Siam al vierhonderd jaar les in aanpassen
Thailand algemeen3 juni 2026Stekkers in Thailand: past je oplader wel en welke verraderlijke valkuil loert er?
Achtergrond3 juni 2026Hoe Jomtien sinds 2022 een Russische thuishaven werd
Bezienswaardigheden3 juni 2026Het witte goud van de Golf: een dagtrip langs de zoutpannen van Phetchaburi en Samut Sakhon