Sommige namen verdwijnen onterecht uit de geschiedenis. Jan Homan van der Heide is zo’n naam. Deze in Delft opgeleide waterbouwkundige kwam in 1902 naar Siam en zette er in razend tempo het allereerste irrigatiedepartement op. Koning Chulalongkorn wilde zijn land klaarstomen voor de twintigste eeuw, en water was daarbij de sleutel.
Toch liep het heel anders. Zijn grootste plan voor de Chao Phraya-delta belandde in een la, geblokkeerd door politiek, geld en gevestigde belangen. Wat hij naliet, was een departement, een visie en een idee dat decennia te vroeg kwam. Een buitenstaander met een goed plan, vastgelopen op de werkelijkheid.
Een koning die onder de indruk raakte van Nederlands water
Het verhaal begint in 1897, ver van Bangkok. Koning Chulalongkorn, Rama V, maakte dat jaar een grote rondreis door Europa. Hij wilde diplomatieke banden aanhalen, maar vooral zien wat de westerse wetenschap en techniek te bieden hadden. In Nederland werd hij ontvangen door de nog jonge koningin Wilhelmina, die toen nog onder regentschap stond. Wat hem het meest raakte, waren de dijken, gemalen en irrigatiewerken.
Dat was geen toeval. Net als de Nederlanders vochten de Siamezen al eeuwen tegen het water dat hun economie en voedselvoorziening kon maken of breken. De koning zag in de Nederlandse aanpak een voorbeeld voor zijn eigen delta. Een paar jaar later zou dat leiden tot de komst van een hardwerkende ingenieur uit Groningen.
Van Delft via Java naar Bangkok
Jan Homan van der Heide werd op 14 december 1865 geboren in Oostum, als zoon van een steenfabrikant. In 1894 studeerde hij af in Delft, waarna hij naar Nederlands-Indië vertrok. Op Java werkte hij vooral aan irrigatiewerken, maar hij schreef ook over iets wat hem zou typeren: de band tussen irrigatie, landbouw en de welvaart van gewone boeren. Die maatschappelijke blik leverde hem later zowel sympathie als vijanden op.
In 1902 werd hij vanuit Batavia naar Siam gehaald. Op 13 juni van dat jaar zette hij voor het eerst voet aan wal in Bangkok. Zijn opdracht: onderzoeken of grootschalige irrigatie haalbaar was. Hij maakte tempo. Al in het voorjaar van 1903 zette hij, op verzoek van de kroonraad en dus van de koning, het irrigatiedepartement op poten en werd hij het eerste hoofd ervan. Een organisatorisch huzarenstukje dat de Britten in Bangkok met argwaan bekeken.
Een masterplan voor de hele delta
In 1903 leverde hij zijn levenswerk in: het General Report on Irrigation and Drainage in the Lower Menam Valley, een lijvig rapport van bijna honderdvijftig pagina’s. Let op het jaartal, want het wordt vaak verward: het plan is van 1903, niet van 1902. Het was geen verzameling losse ingrepen, maar een samenhangend systeem voor de hele benedenloop van de Chao Phraya.
De hoeksteen was een grote stuw met sluiswerk bij Chai Nat, waarmee het rivierwater gecontroleerd over de vlakte verdeeld kon worden. Daaromheen lag een net van nieuwe kanalen, sluizen en afwateringsgeulen. Bij de monding richting de Golf van Siam waren sluizen voorzien om zout zeewater uit de velden te houden. En naast rijstvelden moest het plan ook het snelgroeiende Bangkok van drinkwater voorzien. Voor zijn tijd was het opvallend compleet gedacht.
Hoe het plan in een la verdween
Toch kwam het er niet van. Drie krachten werkten tegen, en samen waren ze sterker dan de logica van de ingenieur. De minister van Landbouw, Chao Phaya Thewet, trad niet krachtdadig op. Hij had weinig verstand van de materie en zag de schaal en complexiteit van het Nederlandse plan domweg niet zitten. De verhouding tussen minister en ingenieur bleef stroef.
Daarnaast was er stevige concurrentie. Vlak voor de komst van de Nederlanders had de Oostenrijkse investeerder Erwin Müller de Siam Land, Canals and Irrigation Company opgezet, met steun van vooraanstaande Siamese ambtenaren en edellieden. Dit consortium, in de wandelgangen de Borisat of Het Bedrijf genoemd, had sinds 1890 een concessie van 25 jaar en veel invloed aan het hof. Het wist grote delen van de plannen te vertragen of te blokkeren. Bovendien drukten de hoge kosten zwaar, en ontbrak de politieke wil om die uitgave aan te durven. Daarbovenop kwam wrijving met Britse ingenieurs, die het werk liever zelf hadden gedaan. Uit die periode stamt vermoedelijk de levenslange afkeer van de Britten die hij met zich meedroeg.
Wat er wel bleef
Vergeefs was zijn werk niet. Ondanks de tegenwerking renoveerde en verlengde hij een flink deel van het bestaande kanalennet in en rond Bangkok, essentieel voor de waterhuishouding van de hoofdstad. Belangrijker nog: hij legde de institutionele basis. Het departement dat hij oprichtte, groeide later uit tot het Royal Irrigation Department, vandaag een centrale speler in het Thaise waterbeheer.
En zijn idee verdween niet helemaal. De stuw bij Chai Nat bleef decennia op de plank liggen en werd uiteindelijk werkelijkheid als de Chao Phraya-dam, voltooid in 1957 als onderdeel van het Greater Chao Phraya Project. Verwar dat bouwwerk niet met de Rama VI-stuw aan de Pasak-rivier, de eerste stuwdam van Thailand, die al in 1924 onder de Britse ingenieur Sir Thomas Ward gereedkwam. Twee verschillende dammen, op twee verschillende plekken. Het plan van de Nederlander kwam dus pas een halve eeuw na dato, en in gewijzigde vorm, tot leven.
De tijdlijn in het kort
Voor wie de gebeurtenissen op een rij wil zien:
- 1897: koning Chulalongkorn bezoekt Europa en raakt onder de indruk van de Nederlandse waterbouw.
- 1902: Homan van der Heide komt vanuit Batavia naar Siam en zet op 13 juni voet aan wal in Bangkok.
- 1903: hij richt het irrigatiedepartement op en wordt het eerste hoofd ervan.
- 1903: hij levert zijn grote rapport in, het General Report on Irrigation and Drainage in the Lower Menam Valley.
- 1903 en later: het plan wordt geblokkeerd, hij richt zich op het opknappen van bestaande kanalen.
- Najaar 1909: zijn contract loopt af en hij vertrekt uit Siam.
Een wrange epiloog van een ingenieursleven
Het slot van zijn leven is ongemakkelijk, en het hoort er eerlijk bij. In zijn latere jaren raakte hij bevriend met NSB-leider Anton Mussert. In 1944 publiceerde hij bij een NSB-uitgeverij het boek Mussert als ingenieur. Na de bevrijding werd hij opgepakt op verdenking van collaboratie en overleed hij op 4 november 1945 in een interneringskamp in Kampen.
Het beeld is gemengd. In december 1946 werd hij postuum onvoorwaardelijk buiten vervolging gesteld, en er zijn aanwijzingen dat zijn tweede arrestatie meer met een persoonlijke vete te maken had dan met recht. De man die water naar zee bracht, eindigde zo in een rommelig en pijnlijk hoofdstuk van de Nederlandse geschiedenis.
Waarom dit verhaal er nog toe doet
Bangkok worstelt tot op de dag van vandaag met water. Wie de stad bij hevige regen ziet onderlopen, snapt de wrange ondertoon van dit verhaal. Een Nederlander had ruim een eeuw geleden al een plan op tafel gelegd dat veel van die ellende had kunnen temmen. Het werd niet uitgevoerd, niet omdat het slecht was, maar omdat geld en politiek de doorslag gaven.
Voor Nederlandse en Belgische Thailandgangers is het bovendien een mooi stukje gedeelde geschiedenis. Een vergeten landgenoot, opgeleid in Delft, met een Indisch verleden, die in het hart van Siam zijn stempel drukte. Niet altijd met succes, wel met een visie die de tijd uiteindelijk gelijk gaf.
Jan Homan van der Heide ontwierp een waterplan dat zijn tijd ver vooruit was. Siam wees het af door geldgebrek, politieke onwil en machtige belangen, maar zijn departement en zijn idee overleefden hem. Dat de stuw bij Chai Nat er pas in 1957 kwam, maakt zijn verhaal tegelijk tragisch en opvallend actueel.
Bronnen: Han ten Brummelhuis, King of the Waters, Wikipedia, Thailandblog.nl
Over deze blogger
-
Dit artikel is geschreven en gecontroleerd door de redactie. De inhoud is gebaseerd op persoonlijke ervaringen, meningen en eigen onderzoek van de auteur. Waar relevant, is er gebruikgemaakt van AI als hulpmiddel bij het schrijven en structureren van teksten. Wij genereren soms ook foto's met AI. Hoewel er zorgvuldig wordt omgegaan met de inhoud, kan niet worden gegarandeerd dat alle informatie volledig, actueel of foutloos is.
De lezer is zelf verantwoordelijk voor het gebruik van de informatie op deze website. De auteur aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade of gevolgen die voortvloeien uit het gebruik van de geboden informatie.
Lees hier de laatste artikelen
Achtergrond18 juni 2026Chang verhoogde de bierprijzen in Thailand, Boon Rawd houdt Singha en Leo gelijk
Achtergrond18 juni 2026Thaise justitie laat verdachten lang vastzitten en weigert buitenlanders meestal borgtocht
Achtergrond18 juni 2026Delftse ingenieur Homan van der Heide ontwierp waterplan voor Bangkok dat Siam afwees
Hotels18 juni 2026Google laat reizigers naar Thailand naast vliegtickets nu ook hotelprijzen gratis volgen