Voor veel lezers is Thailand geen land op afstand. Het is de plek waar je partner vandaan komt, waar je overwintert, of waar je familie woont. Dan wordt cultuur ineens huiselijk. Je hoort een Thais verhaal over een stiefmoeder, een prins of een geest, en denkt: wacht eens, dat ken ik toch?
Dat gevoel klopt vaker dan je misschien denkt. Folkloristen gebruiken wereldwijd een indeling voor verhaaltypen, de Aarne-Thompson-Uther-index. Daarmee zie je dat Thaise en Nederlandse verhalen niet alleen hetzelfde thema hebben, maar soms bijna hetzelfde skelet: jaloezie, verlies, list, straf, beloning en hoop, heel herkenbaar, ook over grenzen heen.
Een gouden vis en een meisje bij de as
Een van de sterkste voorbeelden is het Thaise verhaal Pla Boo Thong, de gouden vis. Het lijkt opvallend veel op Assepoester. Niet als nette Disneyversie, maar als rauw volksverhaal waarin een kind wordt vernederd, een moeder sterft en gerechtigheid pas na veel ellende komt. In de Thaise versie heeft een visser twee vrouwen. De eerste vrouw is zachtaardig en heeft een dochter, Euay. De tweede vrouw is jaloers en heeft twee dochters. Als de goede moeder sterft, keert zij terug als gouden vis om toch dicht bij haar dochter te blijven.
Daar houdt de hardheid niet op. De stiefmoeder ontdekt de vis, vangt haar, schubt haar en kookt haar. In sommige navertellingen moet Euay zelfs eten van haar eigen moeder. Dat klinkt gruwelijk, maar wie de oude Europese sprookjes kent, weet dat Grimm ook niet zachtzinnig was. Euay begraaft de schubben, waaruit nieuw leven groeit. Later ontmoet zij op een feest een prins, trouwt met hem en overleeft meerdere moordpogingen van haar stiefmoeder en stiefzussen. De bekende Assepoester-bouwstenen zitten er allemaal in: de dode moeder, de wrede stiefmoeder, de twee stiefzussen, het feest en de prins. Toch voelt het Thais, omdat wedergeboorte, natuur en karma een grotere rol spelen dan de redding door een man.
Gouden bloemen uit de mond
Nog duidelijker is de overeenkomst tussen Phikul Thong en Vrouw Holle. In het Thaise verhaal wordt het vriendelijke meisje Phikul slecht behandeld door haar stiefmoeder. Wanneer zij een engel, vermomd als oude vrouw, met zachtheid benadert, krijgt ze een wonderlijke beloning. Telkens wanneer zij uit medeleven spreekt, vallen er gouden phikul-bloemen uit haar mond. Dat is zo’n beeld dat je niet snel vergeet: een meisje dat letterlijk goud spreekt.
De hebzuchtige stiefmoeder wil hetzelfde voor haar eigen dochter Mali. Maar Mali is onvriendelijk, grof en lui. Zij krijgt geen bloemen, maar wormen uit haar mond. Bij Vrouw Holle, opgetekend door de gebroeders Grimm, gebeurt bijna hetzelfde. Het goede meisje wordt beloond met goud, het luie meisje wordt overgoten met pek. In varianten van dit verhaal komen er bij het goede meisje bloemen, juwelen of goud tevoorschijn, en bij het slechte meisje padden, slangen of vuiligheid. Dit verhaaltype, ATU 480, staat bekend als dat van de goede en de slechte meisjes. Er zijn naar schatting honderden varianten, van Noord-Europa tot Azië. Vrouw Holle staat sinds 1952 ook in het Sprookjesbos van de Efteling. De Thaise tegenhanger leeft weer voort in vertellingen die je zomaar op school, thuis of bij een tempel kunt tegenkomen.
De Thaise Tijl Uilenspiegel
Niet elk verhaal heeft een prinses of een stiefmoeder nodig. Soms is een slimme lastpak genoeg. In Thailand heet hij Sri Thanonchai. Hij is de man die bevelen zo letterlijk opvolgt dat de machtigen voor gek staan. Krijgt hij de opdracht om vee vast te binden, dan hangt hij de dieren aan een boom. Dat is wreed, absurd en grappig tegelijk, precies zoals volksverhalen vaak zijn.
Daarmee lijkt Sri Thanonchai sterk op Tijl Uilenspiegel, de bekende schalk uit de Nederlands-Duitse en Vlaamse traditie. Tijl voert opdrachten ook letterlijk uit, maakt bestuurders belachelijk en laat zien dat gewone mensen met taal soms sterker zijn dan heren met macht. De vergelijking is geen toeval: Sri Thanonchai is vaker de Aziatische Tijl Uilenspiegel genoemd. Toch moet je voorzichtig blijven. Dit is geen één-op-één sprookje met hetzelfde plot, zoals bij Phikul Thong en Vrouw Holle. Het gaat vooral om hetzelfde type figuur: de trickster, de slimmerik die de regels kent en ze daarom kan misbruiken.
Mae Nak en de geliefde die niet loslaat
Dan is er Mae Nak Phra Khanong, misschien wel het beroemdste spookverhaal van Thailand. Nak sterft tijdens de bevalling, terwijl haar man Mak in oorlogsdienst is. Als hij terugkomt, vindt hij zijn vrouw en kind thuis. Ze lijken levend. Maar dat zijn ze niet. De waarheid wordt zichtbaar wanneer Nak haar arm onnatuurlijk ver uitrekt om een limoen op te rapen. Een huiselijk gebaar verandert ineens in pure angst.
Ook Europa kent verhalen over geliefden die na hun dood terugkomen. Denk aan balladen als Lenore, Sweet William’s Ghost en The Unquiet Grave. Daarin komt vaak een dode geliefde terug om de levende mee te trekken naar de wereld van de doden. Bij Mae Nak zijn de rollen omgedraaid: de dode is de vrouw, de levende is de man. Het Thaise verhaal is bovendien sterk gekleurd door boeddhistische ideeën over onrustige geesten, hechting en loslaten. De overeenkomst is dus thematisch sterk, maar minder strak te bewijzen als hetzelfde verhaaltype. Juist daardoor werkt het goed als afsluiter: liefde is mooi, maar als iemand niet los kan laten, wordt liefde benauwend.
Sang Thong is geen Thaise Assepoester
Een verhaal dat vaak verkeerd wordt geplaatst, is Sang Thong. Daarin zit een prins in een gouden schelp en vermomt hij zich later als de lelijke Chao Ngo. Uiteindelijk kiest de jongste prinses juist hem. Dat doet denken aan Europese verhalen over een betoverde bruidegom, zoals de kikkerprins of andere verhalen waarin iemand onder een lelijke huid verborgen zit.
Het is verleidelijk om ook dit verhaal Assepoester te noemen, omdat er een vernederde figuur en een koninklijk huwelijk in voorkomen. Maar dat klopt niet helemaal. Sang Thong hoort eerder bij de sfeer van de dierbruidegom en de verborgen prins. Het verhaal heeft bovendien wortels in boeddhistische geboorteverhalen uit de Paññāsa Jātaka, een verzameling die in Noord-Thailand en Laos tussen de vijftiende en zestiende eeuw werd samengesteld. Dat geeft het verhaal een eigen Thaise en boeddhistische laag.
Waarom verhalen zo ver kunnen reizen
Dat Thaise en Nederlandse verhalen op elkaar lijken, betekent niet dat de een simpelweg van de ander is overgeschreven. Verhalen reizen met mensen mee. Kooplieden, monniken, soldaten, migranten en gezinnen nemen verhalen mee, soms zonder het zelf door te hebben. Onderweg verandert zo’n verhaal. Een boom wordt een vis, goud wordt een bloem, een Europese heks wordt een Thaise engel of geest.
Daarnaast ontstaan sommige verhalen op verschillende plekken vanzelf opnieuw. Een stiefmoeder die haar eigen kind voortrekt, is geen typisch Nederlands of Thais probleem. Een dode geliefde die niet loslaat, raakt overal dezelfde zenuw. En een slimme onderdaan die een koning te slim af is, geeft mensen lucht, zeker in samenlevingen waar je niet zomaar tegen macht in kunt gaan. Dat is de kracht van volksverhalen: ze zeggen hardop wat mensen soms alleen durven denken.
De bril van folkloristen
De Aarne-Thompson-Uther-index helpt om overeenkomsten zichtbaar te maken. Het systeem begon bij de Fin Antti Aarne in 1910, werd later uitgebreid door Stith Thompson en in 2004 herzien door Hans-Jörg Uther. Folkloristen gebruiken het om verhalen over de hele wereld te ordenen in typen, zoals Assepoester, de goede en slechte meisjes, of de terugkerende dode geliefde.
Maar die bril is niet neutraal. Hij is grotendeels ontwikkeld door Europese onderzoekers, met veel aandacht voor Europese en Indo-Europese verhalen. Daardoor zie je snel dat Pla Boo Thong op Assepoester lijkt, maar minder snel wat een Thaise luisteraar meteen voelt: het belang van karma, wedergeboorte, geesten en verdienste. De overeenkomst is echt, maar het verschil ook. Juist daar wordt het interessant.
Een brug aan de keukentafel
Voor wie een Thaise partner heeft, is dit meer dan folklore. Het kan zomaar een gesprek aan de keukentafel worden. Jij zegt: bij ons had je Vrouw Holle. Zij zegt: bij ons had je Phikul Thong. Dan blijkt dat jullie allebei zijn opgegroeid met verhalen waarin een goed kind uiteindelijk wordt gezien en een gemeen kind zijn straf krijgt.
Dat is geen kleine ontdekking. Cultuurverschillen kunnen groot voelen, zeker als het gaat om familie, geloof, geesten of opvoeding. Maar onder de verschillen liggen vaak dezelfde vragen. Wie zorgt er voor een kind als de moeder wegvalt? Wat doe je met jaloezie? Mag je lachen om macht? Kan liefde te ver gaan? Thaise en Nederlandse volksverhalen geven daar verrassend vaak hetzelfde antwoord op, alleen met andere beelden.
De sterkste overeenkomsten op een rij
| Thais verhaal | Nederlandse of Europese parallel | Gedeelde kern |
|---|---|---|
| Pla Boo Thong | Assepoester | Wrede stiefmoeder, twee stiefzussen, dode moeder die helpt, feest, prins en uiteindelijk gerechtigheid |
| Phikul Thong | Vrouw Holle | Goed meisje wordt beloond, slecht meisje wordt gestraft, innerlijk karakter wordt zichtbaar aan de buitenkant |
| Sri Thanonchai | Tijl Uilenspiegel | Slimme schurk-held gebruikt taal, list en letterlijke opdrachten om machtigen belachelijk te maken |
| Mae Nak Phra Khanong | Europese geestbruid en balladen over terugkerende geliefden | Liefde gaat voorbij de dood, maar wordt gevaarlijk wanneer de dode niet loslaat |
| Sang Thong | Verhalen over de betoverde of verborgen bruidegom | Een lelijke buitenkant verbergt een prins, de jongste prinses ziet wat anderen missen |
Wat je vooral niet moet vergeten
De overeenkomsten zijn sterk, maar ze vragen om eerlijkheid. Phikul Thong en Vrouw Holle lijken bijna als zussen op elkaar. Pla Boo Thong en Assepoester delen een duidelijk verhaaltype. Sri Thanonchai en Tijl Uilenspiegel delen vooral een rol: de slimme lastpak die de machtigen met woorden pakt. Mae Nak hoort meer bij een bredere sfeer van spookliefde en rouw dan bij een exact Europees sprookje.
Ook belangrijk: oude sprookjes waren zelden lief. De Thaise gouden vis die wordt gekookt en opgegeten, klinkt heftig. Maar in oude Europese verhalen gaat het net zo hard. De nette kinderboekenversies hebben veel scherpe randen weggehaald. Daardoor lijkt Thailand soms donkerder of vreemder dan het is. In werkelijkheid vertellen beide tradities over angst, onrecht, jaloezie en hoop. Niet met suiker erover, maar recht voor zijn raap.
Slot
Thaise en Nederlandse volksverhalen lijken soms verder van elkaar af dan ze zijn. Achter de gouden vis, Vrouw Holle, Mae Nak en Tijl Uilenspiegel zitten dezelfde menselijke zorgen. Verhalen reizen, veranderen en krijgen een nieuw gezicht. Maar wat ze raken, herken je meteen.
Bronnen: Aangeleverde onderzoekstekst, Volksverhalenbank van de Lage Landen, Harvard Library, Lexicon van Sprookjes, Nakhon Pathom Rajabhat University, GEMA Online Journal of Language Studies, Thailand Foundation, Thailandblog, Eftepedia.
Over deze blogger
-
Dit artikel is geschreven en gecontroleerd door de redactie. De inhoud is gebaseerd op persoonlijke ervaringen, meningen en eigen onderzoek van de auteur. Waar relevant, is er gebruikgemaakt van AI als hulpmiddel bij het schrijven en structureren van teksten. Wij genereren soms ook foto's met AI. Hoewel er zorgvuldig wordt omgegaan met de inhoud, kan niet worden gegarandeerd dat alle informatie volledig, actueel of foutloos is.
De lezer is zelf verantwoordelijk voor het gebruik van de informatie op deze website. De auteur aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade of gevolgen die voortvloeien uit het gebruik van de geboden informatie.
Lees hier de laatste artikelen
Expats en pensionado26 juni 2026Huren of kopen in Thailand: een condo lijkt simpel, tot je de kleine lettertjes leest
Nederlandse ambassade26 juni 2026Belangrijke informatie over afspraken en verhuizing van de Nederlandse ambassade in Bangkok
Expats en pensionado26 juni 2026Zonnepanelen in Thailand, wanneer verdien je ze echt terug?
Analyse26 juni 2026Analyse: de sloppenwijken in Bangkok
Heel goed beschreven!
En dan hier de verhalen over Sri Thanonchai https://www.thailandblog.nl/cultuur/sri-thanonchai-aziatische-tijl-uilenspiegel/
En deze over Mae Nak Phra Khanong https://www.thailandblog.nl/cultuur/fabels-aesopus-volksverhalen-thailand/