De dag begint al erg vroeg. ‘s Morgens, of liever gezegd ’s nachts, tussen twee en drie wordt pa wakker voor een sanitaire stop. Als dat klusje is geklaard, gaat-ie steevast mediteren en gebeden opzeggen en zingen voor Boeddha. Als-ie dat nou zachtjes deed, was dat niet zo’n probleem. Maar de man is al aardig doof en verwacht volgens mij vanwege de leeftijd van Boeddha dat die ook al niet meer zo best zal horen. Na een half uurtje is hij klaar en gaat het licht weer uit.

We liggen in dezelfde kamer, met slechts een kast tussen hem en mij en mijn vrouw in. We krijgen dus letterlijk alles mee. Tijdens ons verblijf zou je verwachten dat de man een beetje clementie met ons zou hebben, maar niets is minder waar. Hij slaat  geen nacht over.

Drie uurtjes later vind pa het welletjes, staat op en doet overal de lichten aan. Ma wordt ook wakker en gaat koffie zetten. Het is dan half vijf en ook wij worden voor de zoveelste keer die nacht wreed gewekt uit onze slaap. Als we dat al deden, want het huis is aan de bovenkant open en leeft als de wind waait dat het een lieve lust is. Om het nog maar niet te hebben over de insecten die de hele nacht een verwoede aanval doen op jouw bloed. Klamboe of niet.

Vaak val ik pas in slaap nadat pa de kamer verlaten heeft. Maar niet voor lang. Tegen een uur of zeven komen andere oudjes op bezoek. En ja, net zo doof als Boeddha, dus lig ik weer met opengesperde ogen in bed. Mijn vrouw staat dan steevast op, ik volg vaak tien minuten later. Tegen een uurtje of tien hebben de oudjes weer het terrein verlaten, moeder maakt haar Maak, het rode verslavende sapje dat veel oudjes nuttigen. Vader epileert het beetje baard dat hij nog heeft. Dan gaan ze liggen op de vlonders naast het huis, elk een want ze kunnen elkaar bijna niet meer luchten of zien, en zien de wereld aan hen voorbij trekken.

Tegen een uurtje of één is er ineens beweging. Zonder enige aanleiding stiefelen ze beiden naar de overkant van de weg, waar het huis van hun oudste dochter is gelegen. Die zorgt namelijk voor de lunch. En zonder dat ze ook maar een horloge bezitten, weten de twee oudjes perfect dat het nu tijd is voor het middageten. Nadat ze dat hebben verorberd, strompelen ze zonder een boe of bah terug naar hun eigen huis. Waar ze weer op de vlonders gaan liggen.

Tegen een uurtje of vier gaat pa ineens bloemetjes knippen en in een bakje water doen. Het is weer tijd voor zijn middaggebed. De luiken van de kamer gaan open en vijf minuten later stroomt er een brij van woorden en gezang uit gevolgd door de geur van wierook.  Dit is het teken voor moeder om zich te gaan douchen.

Tegen de tijd dat de avond valt, en dat is in Thailand altijd rond 18.00 uur, herhaalt zich het tafereel van het middagmaal zich. Inderdaad, het is tijd voor het avondeten. Terwijl de familie binnen op de grond eet, eten de twee oudjes buiten op een stoel en een oud bed dat dient als tafel. Ze kunnen niet meer zo goed op de grond zitten. Vooral het opstaan is vaak een hels karwei.

Ook direct na het avondeten vertrekken ze weer richting huis; moeder doet in haar bed haar avondgebed voor Boeddha. Vader zit nog een beetje te suffen buiten. Na een half uurtje gaat het licht in huis uit. Het is dan rond half negen.

En zo gaat dat dag in dag uit. 365 dagen per jaar. Ook als wij op bezoek komen, verandert er niets aan dit dagritme. Even zijn ze blij dat we er zijn, vervolgens vervallen ze weer terug in dezelfde catatonie.

Pa Tio ligt zover van alles en iedereen vandaan dat zelfs mijn mobiele telefoon er geen verbinding had. Dat ligt aan de provider die ik heb (Dtac). Laat staan dat ik dus internet had. Ik kon niet anders dan mijn verblijf hier voor op de veranda van het schoonouderlijk huis door te brengen. Ik nam altijd een stapeltje boeken me. U weet wel. Een stapeltje velletjes tussen twee kaften. Per dag las ik zo wel 400 tot 500 bladzijden weg. Boeken verslond ik daar gewoon.

De rest van de tijd at of sliep ik. Andere favoriete bezigheid was om het dorpsleven aan mijn ogen te zien voorbij trekken. Dat was weinig opwindend zoals u zich voor kan stellen, dus viel ik tijdens die bezigheid steevast in slaap. Door mijn vrouw af en toe te worden gewekt om wat te eten. Om nog iets aan lichamelijke inspanning te doen, ging ik in de koele ochtend lucht (rond 20 graden) nog wel eens een uurtje hardlopen.

Kroegen, bioscopen of andere dingen die het leven vermakelijk maken zijn er niet in Pa Tio. Die zouden ook geen bestaansrecht hebben hier. Want de mensen gaan hier met de kippen op stok en staan na het eerste kraaien van de haan weer op. Het zou ook kunnen zijn dat de kroegen vollopen, maar dan ging vermoedelijk de ene na de andere boer op de fles.

Kortom mijn leven met de boeren van Isaan kun je ronduit saai noemen. En het is dat de dagen van de week namen hebben, anders zou je de ene dag hier niet van de andere kunnen onderscheiden. Dit hield ik vaak een dag of vijf vol. Na een dag of drie begon de leegheid te irriteren, na vijf dagen kwamen de muren op me af. Mijn vrouw begrijpt dat, want zij had als oud-boerenmeid hetzelfde. Na een dag of vijf houden we het vaak voor gezien en keren terug naar het stadse leven.

Dit keer is het anders. Ik was het gesleep met boeken zo zat dat ik een tablet pc heb gekocht. Een Motorola Xoom. Eenmaal uitgepakt kwam ik erachter dat je in het apparaatje ook een sim kan doen. In Bangkok een provider gezocht die in Pa Tio wel dekking had (12Call) en nu ben ik eens vanuit het gehucht toch verbonden met de rest van de wereld

Kranten lezen, facebook bijhouden, online spelletjes slepen, de reacties en andere verhalen op Thailandblog lezen. Skypen of chatten via Talk. De omgeving verkennen met Latitude, en er achter komen dat er toch wel dingen in de omgeving te doen/zien zijn. Ik vermaak me ineens prima, de verveling verdwenen. Mobiel ben ik dan nog steeds niet bereikbaar in deze contreien, maar ik heb internet dus ik besta! Jammer dat we deze keer slechts twee dagen in de Banook blijven….

Met alle media-aandacht voor Bangkok en de centrale provincies zouden we bijna vergeten dat er ook overstromingen zijn in het Noordoosten van Thailand, de zogeheten Isan.

Een overzicht:

• Si Sa Ket. De Huay Samarn trad dinsdag buiten haar oevers . Nonsawan in het district Muang werd het zwaarst getroffen. Er was alleen vervoer per boot mogelijk. In Khong Nong Mu stond het water voor de tweede dag tot de daken van huizen.
• Ubon Ratchatani. Het waterpeil van de Mekong steeg maandag met 8 cm. In het district Muang liepen 205 huizen onder water. Op verschillende wegen stond 40 tot 50 cm water.
• Kalasin stond ook dinsdag onder water. Een grote hoeveelheid water uit de Chi rivier liep over akkers en stroomde kanalen in. Op de snelweg 214 tussen Kalasin en Roi Et staat 80 cm tot 1 meter water. Geprobeerd wordt dat water en het water dat op 120.000 rijstveldjes staat, de komende dagen af te voeren naar de Pao rivier.
• In Surin overstroomde de Moon rivier nog eens drie districten, waardoor 100.000 rai aan rijstvelden werd beschadigd. In 10 andere districten is de situatie stabiel.

De grote media-aandacht voor de overstromingen in de centrale en noordelijke provincies en de dreiging voor Bangkok zou wellicht doen vergeten dat ook de Isan, het noordoosten van Thailand, te maken heeft met overstromingen.

Van de 20 Isan-provincies hebben 14 last van overstromingen, zij het minder ernstig dan elders in het land. De Moon-rivier is hier de belangrijkste boosdoener.

Onder de 14 getroffen provincies zijn belangrijke commerciële en toeristische plaatsen, onder andere in Ubon Ratchatani, Nakhon Ratchasima, Buri Ram, Roi Et, Chaiyaphum en Khon Kaen. Het tweede leger staat paraat om waar nodig hulp te verlenen, aldus commandant Thawatchai Samutsakorn.

In het district Phimai (Nakhon Ratchasima) ontstond een kritische situatie, toen de linkervleugel van de Phimai dam verzakte en een scheur van 8 bij 4 meter ontstond. Terwijl gewerkt werd aan het herstel, moest water uit het reservoir worden geloosd. Na 3 uur was de breuk hersteld. De komende dagen stijgt het waterpeil in het reservoir met 20 cm, omdat de waterstand in de Moon stijgt.

In het district Non Sung (Nakhon Ratchasima) liepen 200 huizen en duizenden rai boerenland onder water. De bewoners is geadviseerd hun bezittingen naar een hogere verdieping te brengen en zich voor te bereiden op evacuatie.

Vier grote reservoirs in de provincie Nakhon Ratchasima hebben hun maximumcapaciteit overschreden. Eén, Lam Tak Hong Chakkarat, evenals Lam Chiangkrai river basins, overstromen al en zetten nabijgelegen woongebieden onder water. De andere drie reservoirs zijn Lam Phraphloeng, Lam Moon Bon en Lam Chae. Bewoners in het stroomgebied van de Lam Chiangkrai kampen met een tekort aan zandzakken.

In de provincie Surin zijn negen districten met 14.000 gezinnen uitgeroepen tot rampgebied.

www.dickvanderlugt.nl

Wat zeker opvalt als je TV kijkt in Thailand is de soms typische Isaanse muziek. Een beetje klagend lijkt het wel.

De muziekstijl die ik bedoel is ‘Luk Thung’ en komt van het Thaise pleng Luk Thung. Vrij vertaald betekent het: ‘lied van een kind van de velden’. De liedjes gaan over de ontberingen van de armen op het Thaise platteland (Isaan). Het tempo is laag en zang gaat gepaard met veel vibrato. Naast de muziek is ook de expressieve traditionele dans typerend voor deze stijl.

Een bekende en ook hele mooie, Luk thung zangeres is Tai Orathai (27-3-1980). Ze komt uit Ubon Ratchatani en studeerde af op de Ramkhamhaeng University in 2009. Tai Oratai is één van de meest populaire Luk Thung vertolkers. Haar repertoire bestaat uit ballades en teksten die herinneren aan haar jeugd in Isaan. Ze is de eerste Luk thung muzikant die meer dan 1 miljoen albums verkocht.

In deze video komt een veeboer aan het woord: Opa Sai Somkham uit Tha Phra Now. Hij is 30 jaar geleden met twee koeien begonnen en bezit er nu 10. Iedere jaar verkoopt hij twee koeien. Die brengen gemiddeld 12.000 baht per stuk op.

Isaan (Isan of Esarn) is de naam van de Noordoostelijke regio in Thailand. De noordelijke en oostelijke grenzen van dit gebied met Laos worden gevormd door de rivier de Mekong. In het zuiden grenst de streek aan Cambodja. Een groot gedeelte van Isaan bestaat uit het Khorat Plateau.

Deze regio is het armste gebied van Thailand. Het gemiddelde maandsalaris ligt beneden de 4.000 baht (€ 93,-) per maand. Landbouw en met name het verbouwen van rijst is de belangrijkste economische activiteit in de regio, maar door de schrale grond en de droogte op het plateau is de opbrengst van de landbouw lager dan in Centraal-Thailand.

In de video zie je hoe rijstboeren in Isaan in de droge wintermaanden wat geld verdienen door het maken van bezems. In het Isaanse dorp Ban Nong Pai Nua, worden met wat spijkers, ijzerdraad en zelfgemaakt gereedschap, in een handomdraai bezems gemaakt. Een gezin van drie personen lukt het om op deze manier 100 bezems per dag te maken. De opbrengst: € 15,-

Handelaren kopen de bezems op en deze vinden hun weg door heel Thailand. De bezems gaan bij normaal gebruik, ongeveer 1 jaar mee.

In het gesprek dat eigenlijk over niks ging kwam het onderwerp op haar man. Ik vroeg haar waar die was. Die was werken in de grote stad, Bangkok. Toen ik haar vervolgens vroeg of ze nu eenzaam en alleen was en hem miste kwam er een antwoord dat ik niet verwachte. In tegendeel zei ze… “Ik ben blij dat hij weg is. Als hij thuis is dan zuipt hij zich elke dag lazarus en heb ik alleen maar last van hem en drie kinderen is me toch echt wel genoeg”. Maar als je er dan zo over denkt, waarom ga je dan niet bij hem weg? “Ik kan niet weg, want ik had vroeger geen zin in school en ik kan niet lezen en schrijven. Ik kan alleen mijn handtekening zetten”. Ik was overdonderd door de antwoorden. Ze was pas 32 jaar. Ik vroeg me af hoe ze dat vol hield en haar “lot” droeg. Blijkbaar was een “verzorgt” leven belangrijker dan geluk?

Met haar antwoord in mijn achterhoofd liep ik verder de straat in. Bij het eerst volgende huis was de man overleden aan overtollig drankgebruik. Hij had nog nooit een dag gewerkt maar dronk altijd whisky. Ze vertelde dat ze bijna dag en nacht werkte om geld bij elkaar te verdienen voor het naar school sturen van haar kinderen en het onderhouden van haar vader. Zij was eigenlijk opgelucht dat haar man er niet meer was. Hij had jaren lang haar zuur verdiende centjes opgezopen. Er was nu eindelijk genoeg geld voor eten, haar familie en haar huis te onderhouden. Maar hoe kun je dan toch met zo’n man trouwen? Haar huwelijk was geregeld door de familie en ze had zich daarin geschikt.

Weer een deur verder was op de dochter des huizes na iedereen werken. Het meisje was alleen thuis en moest elke dag naar school en helemaal voor zichzelf zorgen. Ze had bijna geen eten en kon niet meedoen met de extra “leuke activiteiten” in de buurt. Haar hele familie werkte al maanden lang buiten de deur om de immense schulden die pa had gemaakt te kunnen terug betalen. Het meisje vertelde dat haar moeder eigenlijk wilde scheiden maar door de toren hoge schuld vast zat in de relatie en niet weg kon.

Tegenover haar woonde een gezin met twee dochters. Eentje ervan werkte ergens in een grote plaats in Thailand en ging binnenkort trouwen. Ze belde bijna dagelijks met haar moeder. Huilend aan de telefoon omdat haar toekomstige echtgenoot haar niet goed behandelde en ze het huwelijk eigenlijk niet zag zitten. Toch praatte haar moeder elke dag op haar in dat het wel goed zou komen. Blijkbaar was het gezichtsverlies van de familie zo groot dat het (on)geluk van haar dochter daarbij aan de kant moest worden geschoven. Ze moest dus maar gewoon trouwen met die man.

Weer een huis verder zat een vrouw alleen thuis met haar kind. Haar man was ergens in een ver land aan het werk en stuurde elke maand geld. Zij miste haar man elke dag. Maar hij had zoveel grond beleend om de reis naar het buitenland te bekostigen dat hij nog jaren lang weg zou blijven om alleen die schuld terug te kunnen betalen, laat staan om er iets extra’s aan over te houden. Het huis waar in ze woonde was verre van klaar, maar zal dat waarschijnlijk ook nog jaren zo blijven.

Bij het laatste huis trof ik een compleet gezin aan. Een jonge man, vrouw en 2 kinderen. Maar hier was vrouwlief ook niet blij dat hij er was. Hij was stik jaloers en verstikte de relatie. Zij mocht niet buiten de deur komen en al helemaal niet met andere (mannen) praten. Ze was ongelukkig want ze wilde zo graag de straat in lopen en bij iedereen op bezoek gaan en lekker kwebbelen. Maar het mocht gewoon niet van haar man. Hij mishandelde haar als ze plezier had en dus bleef ze maar thuis.

Bij de overgebleven vijf huizen in de straat waren de kinderen veelal in de grote stad aan het werk en waren pa en ma (opa en oma ) thuis om voor de kleinkinderen te zorgen. Mensen op leeftijd die de hele dag voor hun huis zitten en voor zover ze dat nog kunnen rijst verbouwen en hun tijd uitzitten. Huizen waarbij de kinderen, (veelal) de dochters zich compleet uit de naad werken, om voor het onderhoud van hun ouders te zorgen. Zo zijn ze toch opgevoed. Met als doel? Uiteindelijk de grond en het huis te erven? Maar als je die huizen ziet dan vraag ik me toch af of dat werkelijk de drijfveer is, want tegen de tijd dat ze het erven is het afgeleefd en totaal onderkomen. Er wordt namelijk geen cent aan onderhoud uitgegeven als de ouders eenmaal op leeftijd zijn. Immers op dat moment slokt de zorg voor de “zieke” ouder al het geld op. Is deze zorg op liefde gebaseerd of op aangeleerde dwang vanuit de opvoeding? Als je er over praat dan zeggen ze altijd: “Ik moet voor mijn familie zorgen en mijn familie zorgt straks voor mij als ik oud ben.” De AOW in Thailand zijn dus je kinderen”. Let wel alleen de meisjes want voor jongens gelden toch echt andere regels

En dan zeggen ze dat kinderen de toekomst hebben…..  Als deze straat model staat voor de rest van Thailand, dan hou je toch je hart vast.

De Isaanse keuken uit het Noordoosten van Thailand is minder bekend, maar wel bijzonder te noemen.

Gerechten uit Isaan zijn vaak nog scherper dan andere Thaise gerechten door de toevoeging van veel chilipeper. Door minder chilipeper te gebruiken is het ook voor toeristen prima te eten.

Kao Niauw, kleefrijst

In Isaan eten de Thai kleefrijst in plaats van gewone rijst. Kleefrijst en andere gerechten worden met de handengegeten. Gebruik altijd je rechterhand (ook als je linkshandig bent), de linkerhand is onrein en wordt gebruikt bij sanitaire gelegenheden.

De Thai pakken een plukje kleefrijst en maakt er een bolletje van welke samen met bijvoorbeeld wat Som Tam in de mond word gestopt.

Som Tam, Papaya salade

Het meest populaire eten in Isaan is Som Tam. Het is een soort salade van:

• onrijpe Papaya sliertjes
• pinda’s
• gedroogde garnalen
• tomaat
• vissaus
• pasta van palmsuiker
• vers limoensap
• chilipepers

In deze video kan je zien hoe je Som Tam moet bereiden.

Som-Tam

Met name de hoeveelheid chilipepers zal bepalend zijn of wij het kunnen eten. Voor een toerist is het is raadzaam om te beginnen met één hooguit twee chilipepers.

Meer eten uit Isaan

Nam Tok is een heerlijk vleesgerecht. Het bestaat uit reepjes vlees van de barbecue met verse muntblaadjes en andere verse kruiden.
Laap is ook een aanrader en bestaat uit gehakt met verse kruiden. Geroosterde gekruide kip heet Kai Yaang. Een gerecht met gekookte bamboe en veel kruiden met de naam Keng no mai is ook lekker.

Paraa, gefermenteerde vis

De Thai die niet uit Isaan komen vinden soms dat men er  in Isaan er vreemde eetgewoonten op na houden. “Ze eten bedorven vis”, is bijvoorbeeld zo’n uitspraak. Hiermee bedoelen ze Paraa. In Isaan maken ze een pasta van gefermenteerde vis. Het visje wordt gevangen in de rijstvelden en zelfs maandenlang bewerkt. Ze gebruiken hiervoor een rottingsproces (gisting). Dat klinkt vies maar wij doen dat ook om kaas en wijn te maken. Paraa kan weinig kwaad als je de gekookte vorm gebruikt. Rauw eten is niet aan te bevelen.

Slank door chilipeper

Zoals gezegd eten ze in Isaan erg pittig. Wellicht tevens de verklaring dat je weinig dikke mensen ziet. Uit onderzoek is gebleken dat chilipeper de stofwisseling stimuleert en de opname van vet beperkt.

[Show as slideshow]

Ik moest daaraan denken toe ik na drie jaar terugkwam in het dorpje Tungyai in Isaan. Wat heb ik er vaak genoten van het dansen en hossen op de Songkran festivals! Ik logeerde altijd bij dezelfde hartelijke boerenfamilie. Aanvankelijk dankte ik die hartelijkheid aan het feit dat ik een farang ben, maar in de loop der jaren zijn we bevriend geraakt: Pa, Ma, vier zoons en een dochter met aanhang en verdere familieleden. Fijne en flinke mensen, hardwerkende boeren.

Een eenvoudig boerderijtje op palen, midden in het dorp, helemaal van hout zoals alle boerderijtjes in Isan, met kleine raampjes, dat was het. Er waren geen meubels, je sliep op een matje, je at met zijn allen op de teakhouten vloer en verder leefde je beneden op een verhard stukje tussen de palen. Voor de feestelijkheden, de pret, het water gooien en het dansen diende het zand rondom. Achterin de tuin tussen de bananenbomen stond een hok met een hurktoilet en een waterbak. Het water schepte je op om het daarna over je heen te petsten bij wijze van douche. Ik moest er bukken om niet mijn hoofd te stoten tegen het golfplaten dakje.

In Tungyai heb ik twaalf jaar geleden een inhaalslag gemaakt, want mijn dansleraar had geen boodschap aan Songkran; hij leerde me dansen op een Nederlandse parketvloer en niet met blote voeten op mul zand in de tropische hitte.

wc-en-douche

Tungyai revisited – ik word afgehaald van het vliegveld van Udon door de jongste zoon, Of, en een broer, Fles, in diens eigen auto, een hartelijk weerzien. Het is twee uur rijden naar het dorp. Onderweg stoppen ze om twee kratten bier in te slaan. Ze noemen de prijs en het is duidelijk dat ik geacht word te betalen. Ach ja, een farang moet het breed laten hangen…

Acht maandsalarissen

Maar het boerderijtje staat er niet meer. Op die plek staat nu op een verhoging een gloednieuw, stenen huis, groot en modern met imposante ramen en een betegelde veranda in oogverblindende kleuren en ook binnen is alles opzichtig betegeld. Geen houten palen meer, wel een bovenverdieping en twee inpandige badkamers, één met een hurktoilet en één met een westers toilet.

Ik wist het, ik was tevoren ingelicht. Zoon Of heeft drie jaar als gastarbeider in Zuid-Korea gewerkt en dankzij veel overuren maandelijks het equivalent van acht Thaise maandsalarissen overgespaard. Dan kun je zo’n huis voor je ouders betalen en dat doe je dan ook. Voor zichzelf heeft Of een glanzende motorfiets gekocht, de duurste in het dorp.

Grootmoeder woonde in het boerderijtje ernaast, maar ze leeft niet meer, ze is 85 geworden. Ik zie haar nog voor me met haar kleine lijfje, haar kromme rug en kromme benen. Meestal zat ze achter haar weefgetouw, ze praatte weinig, maar ze hoorde er wel bij. Haar dochter, Li, woont nu met twee kinderen in dat huisje en ze komt me enthousiast begroeten; Li’s man is afwezig, hij werkt in Israel. Alle anderen zijn aan het werk in de rijstvelden. Ik loop wat rond om alles terug te zien.

De school en de tempel zijn niet veranderd, maar in het dorp zijn meer moderne huizen verschenen. Ik zie geen weefgetouwen en ook de typische, rechthoekige Isan-kussentjes die de mensen zelf weefden, zie ik nauwelijks meer. Na een bezoek kreeg ik er altijd een paar mee. Nu knutselt men decoraties van neonkleurige rietjes; die bungelen her en der aan de plafonds. Waarom Li? Ze hebben geen nut en ze worden niet verkocht. Dat verrast me, omdat deze activiteit dus een hobby is. Thais hebben zelden een creatieve hobby en de mensen in Isan nog minder. Men werkt, doet iets nuttigs of zit bij elkaar. Als Of tijd over heeft, veegt hij het erf en daarna poetst hij zijn nieuwe motorfiets.

Isaan

Een potje schreeuwen tegen elkaar

De familie keert terug en we zitten bij elkaar op de veranda. Er zijn overal kinderen om ons heen, ook baby’s die van hand tot hand gaan om geknuffeld te worden, en honden. Aan de bomen hangen trossen lamyais; we snoepen ervan terwijl we bijpraten. Genoeglijk, maar wat me altijd al een beetje heeft gestoord is dat de mensen in Isan zo luid praten als ze bij elkaar zijn, en dat zijn ze haast altijd. Een vrolijke conversatie bestaat uit een potje schreeuwen tegen elkaar en een mededeling wordt vaak drie of vier keer herhaald. Het heeft geen zin om dan te antwoorden “Ja, dat heb je al gezegd”.

Met elkaar spreken ze de taal van Isan, een taal die ik niet versta. Ik voel me buitengesloten, hoewel dat niemands bedoeling is. Waar hebben ze het over? Op straat zie ik een wat oudere vrouw kloek op een motorfiets stappen en wegsjezen; ze is 68 jaar wordt me verteld. Ook jochies van acht berijden hier motorfietsen en ooit zag ik een kind van ongeveer die leeftijd op een trekker met aanhanger door het dorp scheuren.

Hier doet iedereen altijd alles samen, nu ja, bijna alles. Voor rust en privacy moet je niet in Isaan zijn. Overal klinkt hard en doordringend de typische Isan muziek, meeslepend en zeurderig tegelijk. Chalermporn en Jintara zijn nog even populair als destijds.

Met Of’s geld is een paar gigantische speakers gekocht, die met de televisie de woonkamer domineren. Op de tv loopt een populaire serie tot half elf ’s avonds. Het hele dorp kijkt er naar, ook Ma en dat zegt wat, want ze moet iedere morgen om half vijf op voor een nieuwe, zware werkdag. Als ik naar haar zere rug vraag, krijg ik een warme glimlach als beloning. ’s Nachts klettert de regen op de golfplaten daken, heerlijk; bij dit vertrouwde geweld kan ik rustig kan slapen. Morgen zal het koeler zijn.

“Dat meisje is mijn nichtje” zegt iemand tegen me. “O, dan ben jij dus haar oom” antwoord ik. Nee, fout, hij is niet haar oom, maar haar oom, want hij is een jongere broer van haar moeder. In het Nederlands kun je het verschil niet uitdrukken, in het Thais wel en het is erg belangrijk. Ik zag groepjes schoolkinderen een bepaalde kant op fietsen, niet richting school.

Mij wordt uitgelegd dat daar een voorlichtingsbijeenkomst wordt gehouden over drugs. In dit dorp worden geen drugs gebruikt, wordt me verzekerd. En er zijn ook geen dieven, voegt de oom er aan toe. Hij is een boer en ik had hem al gezien in zijn dagelijkse plunje, maar hij is ook de burgemeester van het dorp en nu heeft hij een schitterend wit uniform aan, want hij moet naar een belangrijke vergadering. Over een jaar zullen er weer verkiezingen worden gehouden en we hopen allemaal dat hij zal worden herkozen.

Er is hier wel een vrouw die met je wil trouwen

Het nieuwtje van mijn aanwezigheid in het dorp is er al een beetje af. De kinderen durven hello naar me te roepen en een enkeling durft te zwaaien. Maar voor sommige volwassenen blijf ik een exotisch boompje: als je er aan schudt, heb je kans dat er bankbiljetten of tenminste een paar flessen bier uit vallen – een exotisch, westers boompje dus, dat zijn takken breed laat hangen. Maar de mensen hebben het beste met mij voor. Wanneer ik zeg dat ik alleenstaand ben, krijg ik te horen “Geen probleem, er is hier wel een vrouw die met je wil trouwen”.

Of was het nakomertje in de familie. Ik herinner me hem nog als een scholiertje dat voetbalde op het schoolplein naast het huis. Toen kon ik al zien dat hij ambities had. Nu, als jonge man, is hij een rolmodel voor jong en oud: rijk, energiek, bereisd, succesvol, altijd goedgeluimd en met een prachtig getatoeëerde draak op zijn arm. De ideale zoon en een gedroomde schoonzoon, maar een vriendin heeft hij nog niet. Binnenkort zal hij voor nog eens twee jaar naar Korea vertrekken, want de bovenverdieping van het huis moet nog worden betaald. Als de tijd rijp is, zullen zijn ouders heus wel een goede vrouw voor hem vinden in een van de naburige dorpen, daar hoeft zoonlief zich geen zorgen over te maken. In Thailand blijven ongetrouwde jonge mannen het liefst in de armen van hun moeder slapen. Ik weet niet of hier sprake is van een causaal verband, maar ik hoef ook niet alles te weten.

Broer Fles heeft al in het buitenland gewerkt – twee jaar Israel – en daarvan dus die auto overgehouden. Broer Mes
werkt op dit moment in Qatar en zwager Jongere heeft er al vijf jaar in een kibboets in Israel op zitten: ook een mooi huis voor hem en zijn gezin, een hek met gouden spijlen omringt hun erf.

Alleen broer Muziek is in Thailand gebleven. Hij wilde naar Israel, maar zijn ouders hielden het tegen, althans volgens Muziek zelf. De ouders hebben een andere lezing: Muziek wilde wel, maar hij heeft vliegangst. Niet waar zegt Muziek, mijn moeder heeft zelf vliegangst. Wie moet ik geloven? Het Thais is al moeilijk genoeg, maar de waarheid achterhalen is nog veel moeilijker. Muziek heeft een lieve vrouw, ze heet Pic en ze heeft kao phat voor me gebakken van kleefrijst, wat eigenlijk onmogelijk is.

Een raar verhaal

Halverwege deze week valt kaw phansa, dat is de dag waarop de Boeddha naar de Tavatimsa hemel is opgestegen, om te preken voor zijn moeder. Hij is er drie maanden gebleven. Zijn voorbeeld volgend, blijven Thaise monniken deze drie maanden in hun tempel. Dat is dus een religieuze daad, maar het heeft ook een praktische kant, zoals iedereen in Thailand schijnt te weten. Immers, als de monniken in hun tempel verblijven, kunnen ze niet op de rijstplantjes trappen, die net zijn geplant. Ik heb dit altijd een raar verhaal gevonden, want welke monnik haalt het in zijn hoofd om door de rijstvelden te gaan banjeren? Maar ook Ruth Gerson noemt het in haar boekje over Traditional Festivals in Thailand. Ik waag me hier niet aan een beschrijving van de kaw phansa rituelen, want ceremonies en festivals zijn bij Else in veel betere handen. Ik beperk me tot meer huishoudelijke zaken.

Interessant: als vaststaat dat een monnik iets echt crimineels heeft gedaan, is de reactie van het Thaise publiek en de Sangha: dan is dat dus geen monnik, want een monnik doet zoiets niet. Het Boeddhisme is niet mijn pakkie-an, maar er zit wel logica in en daar hebben ze Aristoteles niet voor nodig gehad. Ik vind dat de katholieke clerus hier een voorbeeld aan zou kunnen nemen, als in voorkomende gevallen een criminele priester de hand boven het hoofd wordt gehouden.

Rijst, kleefrijst, daarin zit de ziel van de boeren in Isan. Voor het eerst ben ik in deze streek in het plantseizoen en ik maak alles uitgebreid mee. De dagen breng ik door met de familie die van ’s morgens zes tot ’s avonds zeven in de rijstvelden aan het werk is. Zwaar werk: de mannen ploegen de modder met een mini-trekkertje tot de blaren in hun handen staan; ieder stukje moet minstens twee maal worden omgeploegd en geëgaliseerd. De vrouwen trekken de jonge rijstplantjes op en zetten ze uit tot ze van de rugpijn bijna niet meer kunnen lopen, alles in de zompige hitte.

Afhankelijk van de beschikbare werkkracht en de grootte van de velden kan het uitplanten tot twee maanden in beslag nemen. Iedereen heeft zich ingepakt met lange broeken, jacks en hoeden tegen de zon, en laarzen die meteen vol water komen te staan, tegen slangen. Maar er zijn weinig slangen meer, want de meeste zijn al opgegeten. Alles wat vliegt, zwemt, loopt of kruipt in Isan hebben we opgegeten, zo wordt me verteld. Dat zal dan wel, ik zie geen dieren in deze natuur. Wel groepjes buffels, die werkeloos zijn geworden sinds de komst van de motortrekkers. Ze mogen grazen tussen de bosjes; een boer gunt zijn oude, trouwe buffel een vreedzame oude dag.

Een voormalige mijnwerker

“Als ik geen rijst heb, heb ik geen geld” zegt mijn gastheer. Voor stedelingen geldt het omgekeerde – dit zijn nog steeds de twee basiswetten van de Thaise economie. Maar er zijn uitzonderingen. Ieder dorp in Isan heeft tegenwoordig zijn farang die er is neergestreken om te blijven, samen met zijn Thaise liefje. De Jimmy die ik ontmoet, is een voormalige mijnwerker uit Engeland, nu 60 jaar oud. Met zijn ontslagvergoeding en zijn bierbuik is hij in Thailand een nieuw leven begonnen. Zijn liefje is een mooi meisje van 25 jaar, op Phuket ontmoet, samen hebben ze een baby’tje. Jimmy is ingetrokken bij zijn schoonouders die een stuk jonger zijn dan hij, en betaalt daarvoor maandelijks een bedrag dat ‘quite acceptable’ is. We zitten buiten en praten over de verschillen tussen het dorp en een mijnwerkersstad in de Midlands. Met de hitte hier heeft hij geen moeite, want onder in de mijn was het warmer. Ook het Thaise eten is prima en ze zijn gelukkig met elkaar.

Een zus van 24 jaar zit bij ons; ze is ook heel mooi en spreekt goed Engels. Ze vertelt dat haar boyfriend in Denemarken is, ze kennen elkaar drie weken, maar er is een probleem: hij weigert rijst te eten. Kennelijk ziet ze in mij een alternatief, want ze past wat trucjes op me toe. Aanvankelijk ingetogen, dan steeds vrijmoediger kijkt ze me aan. Ze komt naast me zitten en herhaalt alles wat ik zeg luid en bewonderend voor het hele gezelschap. Ze vraagt waar ik precies woon in Bangkok en wat mijn telefoonnummer is….

Tussen hun rijstvelden die de boeren ‘de tuin’ noemen, staan houten bouwseltjes op hoge palen. Met een ladder bereik je een plankier onder een golfplaten dakje, aan vier kanten open. Daar wordt gepauzeerd en gegeten. En daar strek ik me uit om een boek lezen, terwijl zij aan het werk zijn.

Ik geniet van de schakeringen van het weelderige groen in de velden om me heen, hier en daar een boom, helder zonlicht en glinsterend water tussen de rijstplantjes. Stilte, alleen het gebrom van de trekkertjes, nietige figuurtjes in deze alomvattende natuur. Tijdens de pauzes krijg ik uitleg over de rijstbouw in Isan. De regenval laat één oogst per jaar toe.

Kun je het verschil zien tussen een akker met kleefrijst en een akker met gewone rijst? Ja, de boeren uiteraard wel. Worden voor het planten ook buitenstaanders ingehuurd? Nee, je doet dat met je familie. Voor het oogsten heb je meestal wèl huurkrachten nodig, want in één week moet alles van het veld. Ik vertel dat ik ooit in de provincie Sisaket heb geholpen rijst te oogsten. Er wordt hartelijk gelachen en ze geloven me pas als ik zeg dat ik er niet voor werd betaald. Aan het eind van de werkdag verwisselt Muziek de metalen schoepen van de trekker voor wielen met banden en haakt er een karretje aan. Met een kalm gangetje rijdt hij me naar huis in de invallende duisternis. Zo beleef ik de stilte van het weidse landschap met daarboven oranjerood gloeiende wolken aan de avondhemel.

Stukjes buffelhuid

Net als iedere zelfstandige ondernemer moet een boer voortdurend beslissingen nemen. Breedzaaien of uitplanten? Bij breedzaaien hoef je niet te ploegen en bespaar je dus diesel en vooral het arbeidsintensieve uitplanten, maar de opbrengst is 20 tot 30 procent minder. Een of twee keer kunstmest opbrengen? Wegen de kosten tegen de baten op? Hoeveel rijst moet worden bewaard voor het volgende seizoen? Waar laten pellen, wanneer verkopen en hoeveel? De meeste rijst is trouwens voor eigen consumptie bestemd.

Dat kan ik bevestigen, want ik eet met ze mee, altijd op de grond met minstens twaalf mensen samen. Je eet met je handen, je pakt een plukje kleefrijst uit een mandje, kneedt dat tot een bolletje en doopt het in een pittig sausje. Dan houd je het tussen duim en middelvinger boven een bakje waaruit je met je wijsvinger een stukje kip en wat groens krabt, en tegen het bolletje drukt. Daarna steek je alles in je mond – eenvoudiger kan het niet. Stukjes buffelhuid worden geserveerd als een delicatesse, maar die kan ik niet klein krijgen, tot grote hilariteit van het gezelschap. In dit huis eten de vrouwen tegelijk met de mannen, maar wel in een aparte kring; de kinderen mogen alles. De mannen zitten met kaarsrechte rug en gekruiste benen, vrouwen hebben hun benen naar achteren gevouwen. Ik ben de enige die met zijn benen geen raad weet, telkens ga ik verzitten.

De heer des huizes, Pa dus, heeft staan bakken voor de gaspit, wat heel gewoon is in Isan. In Nederland is dat tegenwoordig ook zo, maar ik herinner me de tijd dat een man die kookte als een watje werd beschouwd; nu is een man die niet kookt een watje. Thailand is qua emancipatie altijd al moderner geweest dan Nederland, maar er blijft wel een rolverdeling bestaan in Isaan. Ik heb er nog nooit een man zien afwassen. Het slachten van een kip daarentegen is mannenwerk; vlug en vaardig wordt het diertje dat zonet nog op het erf liep te scharrelen, panklaar gemaakt.

vee

Alles gebeurt hier op de grond, ik heb weer een week zonder meubels geleefd. Mijn gewrichten vinden dat niet prettig, temeer omdat die tegels nog een stuk harder zijn dan de houten vloer van vroeger. Ondanks dat ongemak heb ik veel zitten lezen met mijn rug tegen een paal of een muurtje. Ik las ‘Nachttrein naar Lissabon’ van Pascal Mercier, een bijzonder boek. Het gaat over een man die een nieuw leven begint. Is dat misschien een omen? Moet ik dat ook gaan doen? Hier, aan het einde van de wereld tussen de verstilde velden, net als die Jimmy? Maar ik ben al een keer of zes een nieuw leven begonnen, zij het niet zo impulsief als de hoofdpersoon uit mijn boek.

De kans is groot dat ik me hier na een week ga vervelen, want de conversatie met de dorpelingen gaat toch niet veel verder dan ‘sabaai dii mai?’ en ‘heb je al gegeten?’ of ‘heb je al een bad genomen?’. Bovendien zijn de akkers niet het hele jaar groen en ik zou heel veel boeken moeten meenemen om een beetje te blijven leven. Mijn boerenvrienden hebben al ettelijke keren gezegd dat als ik oud ben, ik bij hen moet komen wonen; zij zullen voor me zorgen. Muziek, die mijn leefstijl in Bangkok kent, heeft zelfs beloofd dat ik een eigen computerkamer zal krijgen in het huis dat hij en Pic aan het bouwen zijn. De bouw vordert traag, want Muziek kan het niet zo breed laten hangen als zijn jongste broer. Hoe trager hoe beter, denk ik bij mezelf, dan kan ik voorlopig gewoon in Bangkok blijven wonen.

Een allerlaatste stiekem biertje

Op de laatste dag van mijn verblijf heb ik het genoegen gesmaakt dat Of en Muziek onder begeleiding van hun moeder en mijzelf plechtig hebben beloofd niet meer te zullen drinken. Na een allerlaatste, stiekem biertje in een hoek van het tempelterrein, verscholen achter een boom, zaten we eerbiedig geknield voor een gouden Boeddha in een speciale tempel in Udon. Ook Fles was erbij die eenzelfde gelofte in deze tempel drie jaar geleden al had afgelegd. Men legt zo’n gelofte af voor een zelf te kiezen aantal jaren.

Heel goed, vind ik; dat maakt de stap overzienbaar en realistisch. Maar de gelofte werd pas geaccepteerd nadat de abt, gekleed in zijn fraaie oranje pij en gezeten op een kleine verhoging, de kandidaten degelijk had ondervraagd. Hun namen schreef hij in een groot boek en daarna reciteerde hij lange Pali teksten die Of en Muziek moesten herhalen. Tenslotte kregen ze gezegend water over zich heen gesprenkeld, waarna wij onze giften overhandigden. Ik denk dat de broers zich aan hun belofte zullen houden, en eerlijk gezegd was het daar ook hoog tijd voor. Mes zit in Qatar, waar je sowieso niet mag drinken. Ik kon dus met een gerust hart terugkeren naar Bangkok, want voorlopig zal geen van de broers nog alcohol aanraken.